اذان و اقامه
مسئلۀ 1013:مستحب مؤکد است که نمازگزار پیش از شروع نمازهای واجب یومیه اذان و اقامه بگوید، خواه در وطن باشد یا مسافر، نمازش ادا باشد یا قضا. مستحب است قبل از نماز عید فطر و قربان به جای اذان و اقامه سه مرتبه «أَلصَّلاَة» گفته شود. در نمازهای واجب دیگر مانند نماز میت نیز به امید رجا و ثواب سه مرتبه «أَلصَّلاَة» بگوید.
مسئلۀ 1014:مستحب است در روز اوّلی که بچه به دنیا میآید یا پیش از آنکه بند نافش بیفتد در گوش راست او اذان و در گوش چپ او اقامه بگویند.
مسئلۀ 1015:اذان هجده جمله است: چهار مرتبه «أَللَّه أَکبَر» ، دو مرتبه «أَشْهَدُ أَنْ لاَإِلَهَإِلاَّاللَّه» ، دو مرتبه «أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُاللَّه» ، دو مرتبه «حَیِّ عَلَی الصَّلاَةِ» ، دو مرتبه «حَیِّ عَلَیالْفَلاَحِ» ، دو مرتبه «حَی عَلَی خَیرِ الْعَمَلِ» ، دو مرتبه «أَللَّهُ أَکبَرُ» یعنی «خدای متعال بزرگتر از آنست که توصیف شود» و دو مرتبه «لاَإِلَهَإِلاَّاللَّه».
مسئلۀ 1016:جملۀ «أَشْهَدُ أَنَّ عَلِیاً وَلِیُّاللَّهِ» جزء اذان و اقامه نیست مخصوصاً اگر اذان صلاتی را که برای شروع خواندن نماز گفته میشود در مقابل اذان اعلان- اذانی که به عنوان شعار تشیع است- که جنبۀ شعائری دارد، بپذیریم این جمله جزء اذان و اقامه صلاتی نیست، ولیکن مطلوبیت ذکر آن بعد از «أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُاللَّهِ» به قصد قربت مطلقه محرز است.
مسئلۀ 1017:اقامه هفده جمله است، یعنی دوبار «أَللَّهُ أَکبَرُ» از اول اذان و یک «لاَإِلَهَإِلاَّاللَّه» از آخر آن کم میشود و بعد از گفتن «حَیِّ عَلَی خَیرِالْعَمَلِ» دوبار «قَدْ قَامَتِ الصَّلاَة» اضافه میگردد.
مسئلۀ 1018:لازم است در بین جملههای اذان و اقامه موالات و پیدرپی بودن کلمات را رعایت کنند و بیش از اندازۀ معمول فاصله نیندازند؛ در صورت عدم مواظبت و عدم رعایت موالات لازم است مجدّداً از اول اذان و اقامه بگویند.
مسئلۀ 1019:اذان و اقامه باید به زبان عربی فصیح و به همان ترتیبی که گفته شد بعد از فرارسیدن وقت نماز گفته شود و اگر عمداً یا به سبب فراموشی قبل از وقت آن گفته شود باطل است.
مسئلۀ 1020:لازم است اذان را قبل از اقامه بگویند و اگر بعد از آن گفته شود صحیح نیست.
مسئلۀ 1021:اگر جملات و کلمات اذان و اقامه را بدون ترتیب بگوید، مثلاً «حَیِّ عَلَیالصَّلاَةِ» را بعد از «حَیِّ عَلَیالْفَلَاحِ» بگوید، باید از همانجایی که ترتیب به هم خورده شروع کند و دوباره بگوید.
مسئلۀ 1022:در صورتیکه قبل از شروع اقامه شک کند که آیا اذان را گفته یا نه، باید اذان بگوید، ولی اگر مشغول اقامه شود و بعد شک کند که اذان را گفته است یا نه، گفتن اذان لازم نیست.
مسئلۀ 1023:مستحب است بین اذان و اقامه یک قدم بردارد (به خصوص برای کسیکه نمازش را فرادا بخواند) یا بنشیند یا سجده کند، ذکری بگوید، دعایی بخواند، قدری ساکت باشد یا حرفی بزند یا دو رکعت نماز بخواند؛ ولی حرف زدن بین اذان و اقامۀ نماز صبح و نماز خواندن بین اذان و اقامۀ مغرب مستحب نیست.
مسئلۀ 1024:مستحب است کسی را که برای گفتن اذان معین میکنند، امین، عادل، وقت شناس بوده و صدایش بلند باشد و در مکان بلندی اذان بگوید. با توجّه به اینکه امروز ابزاروآلات صوتی پیشرفت کرده است و برخی از اهداف و انگیزههای استحبابی به وسیلۀ این دستگاهها تأمین میشود، کفایت میکند. ظاهراً این شرایط مربوط به زمانهایی است که ابزاروآلات و دستگاههای مزبور وجود نداشته است؛ در هر صورت اگر کسی بدون استفاده از ابزار کنونی بخواهد اذان و اقامه بگوید رعایت آن شرایط مستحب است.
مسئلۀ 1025:مستحب است انسان موقع گفتن اذان رو به قبله بایستد و با وضو یا غسل باشد، به خصوص در حال اقامه و دستها را به گوش بگذارد و صدا را بلند کرده و بکشد، بین جملههای اذان را کمی فاصله بیندازد و در بین آنها صحبت نکند.
مسئلۀ 1026:مستحب است بدن انسان در موقع گفتن اقامه آرام باشد و اقامه را آهستهتر از اذان بگوید، جملههای اقامه را به هم نچسباند، ولی به اندازهای که بین جملههای اذان فاصله میاندازد بین جملههای اقامه فاصله نیندازد.
مسئلۀ 1027:اذان و اقامۀ نماز جماعت را باید مرد بگوید، ولی در جماعت زنان اگر زن اذان و اقامه بگوید اشکال ندارد.
مسئلۀ 1028:کسیکه اذان و اقامه دیگری را میشنود مستحب است آنرا تکرار کند و میتواند وقتی که به «حَیِّ عَلَیالصَّلاَةِ» و «حَیِّ عَلَیالْفَلاَحِ» و «حَیِّ عَلَی خَیرِالْعَمَلِ» رسید خود آن جملات را تکرار کند یا به جای آنها «لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ» بگوید و بهتر است اقامه را به امید ثواب و قصد رجا تکرار کند.
مسئلۀ 1029:در صورتی شنیدن اذان و اقامه دیگری از گفتن خود نمازگزار کفایت میکند که فاصلۀ زیادی نیفتاده باشد بهطوری که عرفاً آن اذان و اقامه را برای این نماز به حساب بیاورند و الاّ اگر فاصله زیاد باشد و اذان و اقامه را برای این نماز محسوب نکنند، کافی نیست و نمازگزار باید اذان و اقامه نمازش را بگوید و در هر دو صورت تکرار کردن و نکردن تفاوتی ندارد.
مسئلۀ 1030:اگر در نحوۀ گفتن اذان و اقامه، جملات و کلمات طوری ادا شود که غِنا بر آن صدق کند به گونهای که گفته شود مانند آوازخوانی است که در مجالس لهو و لعب معمول است، حرام است و به آن اذان و اقامه نمیشود اکتفا کرد.
مسئلۀ 1031:اقوی آنست که اذان گفتن زن از اذان و اقامۀ مرد کفایت نمیکند، با قصد شهوت و لذّت شنیده شود و یا نه فرقی نمیکند و مرد باید مستقلاً اذان و اقامه بگوید.
مواردی که اذان گفتن از نمازگزار ساقط میشود
مسئلۀ 1032:در پنج مورد اذان گفتن از نمازگزار ساقط میشود:
1- نماز عصر روز جمعه که پس از نماز جمعه خوانده میشود؛
2-نماز عصر روز عرفه که روز نهم ذیالحجه در عرفات خوانده میشود؛
3-نماز عشای شب عید قربان برای حاجیانی که از عرفات عازم مشعر الحرام هستند؛
4-نماز عصر و عشای زن مستحاضه؛
5-نماز عصر و عشای کسانی که نمیتوانند از بیرون آمدن ادرار یا مدفوع خود جلوگیری کنند.
بعید نیست که در مورد دوم و سوم بجا آوردن اذان به نیت ورود مشروع نبوده و خلاف سنّت باشد، بنابراین احتیاط آنست اگر گفته شود به نیت رجا و قصد مطلوبیت مطلقه باشد.
مواردی که گفتن اذان و اقامه، هر دو ساقط میشود
مسئلۀ 1033:اذان و اقامه در موارد زیر ساقط میشود:
1- اگر برای خواندن نماز وارد مسجد شده و ببیند برای آن نماز اذان و اقامه گفته شده است.
2-کسیکه برای خواندن نماز جماعت به مسجد برود و ببیند نماز جماعت تمام شده، ولی صفوف به هم نخورده است و جمعیت هنوز پراکنده نشده اند، اگر برای آن نماز اذان و اقامه گفته باشند، آن شخص برای نماز خود بنا بر اقوی نمیتواند اذان و اقامه بگوید و اظهر آنست که در این دو مورد اذان و اقامه با آن شرایطی که گفته شد مشروع نیست.
3-کسیکه اذان و اقامۀ دیگری را بشنود و بین آن اذان و اقامه و نمازی که میخواهد بخواند عرفاً فاصلۀ زیادی نباشد، در این مورد سقوط اذان و اقامه از باب «رخصت» است یعنی نمازگزار هم میتواند بگوید و یا نگوید.
مسئلۀ 1034:اگر کسی برای نماز خواندن وارد مسجد شود و بداند نمازی که خوانده شده با جماعت بوده است، ولی شک کند که صحیح خوانده شده یا نه، اذان و اقامه از وی ساقط میشود.