مرگ، اموات و احکام مربوط به آنها (قسمت پایانی)
دفن میت و احکام آن
مسئلۀ 800: میت را باید به ترتیبی در قبر بگذارند که سمت راست بدن او روی زمین و سینه و شکم او رو به قبله قرار بگیرد، قبر نیز باید به اندازهای گود باشد که وقتیمیت در آن دفن شود، بوی تعفّن آن بیرون نیاید و درندگان هم نتوانند آنرا بیرون بیاورند و اگر ترس آن باشد که جانوری بدن میت را بیرون بیاورد، باید قبر را با آجر و مانند آن محکم کنند.
مسئلۀ 801: اگر دفن میت در زمین ممکن نباشد، میتوانند آنرا در بنا یا در تابوت بگذارند.
مسئلۀ 802: هزینۀ خاکسپاری میت در حدّ لازم و معمول از اصل مال او برداشته میشود، گرچه به تهیۀ آجر و سیمان یا خرید قبر احتیاج باشد.
مسئلۀ 803: بنا بر احتیاط واجب نباید میت مسلمان را در قبرستان کفّار و نیز میت کافر را در قبرستان مسلمانان دفن کرد و همچنین مسلمان را نباید در جایی دفن کنند که موجب بیاحترامی به او شود.
مسئلۀ 804: دفن کردن میت در زمین غصبی یا زمینی که برای غیرِ دفن مردگان وقف شده است، جایز نیست و نیز دفن میت در قبر مردۀ دیگر جایز نیست، مگر آنکه قبر میتِ اول کهنه شده و میت مدفون در آن از بین رفته باشد.
مسئلۀ 805: چیزی که از میت جدا میشود اگرچه مو، ناخن و یا دندانش باشد، چنانچه موجب نبش قبر نباشد، باید با او دفن شود و بنا براحتیاط در کفن او بگذارند؛ ولیاگر احتیاج به نبش قبر باشد، احتیاط آنست که جدا دفن شود، ولی ناخن و دندانی که از انسان در حال حیات جدا شده، مستحب است دفن شود.
مسئلۀ 806: اگر بچّهای در رحم مادر بمیرد، واجب است آنرا با آسانترین راه بیرون آورند و چنانچه نتوانند آنرا سالم بیرون آورند و ناچار شوند که قطعه قطعه کنند، اشکال دارد و اگر شوهرش اهل فن باشد، باید او این کار را انجام دهد وگرنه زنی که اهل فن باشد باید این کار را انجام دهد و اگر این هم ممکن نباشد، مرد محرمی که اهل فن باشد و در غیر اینصورت مرد نامحرمی که اهل فن باشد، بچّه را بیرون آورد و در صورتیکه آن هم ممکن نباشد، کسی که اهل فن نباشد، میتواند آنرا بیرون آورد.
مسئلۀ 807: اگر مادر بمیرد و بچّه در رحم مادر زنده و سالم باشد، واجب است به وسیلۀ کسانی که در مسئلۀ پیش گفته شد، از هر طرفی که بچّه سالم بیرون میآید، او را بیرون آورند ولو اینکه امیدی به زنده ماندن بچّه نباشد و بعد از بیرون آوردن بچه، شکم مادر را بدوزند، ولی اگر بین پهلوی چپ و راست مادر در سالم بودن بچّه فرقی نباشد، احتیاط واجب آنست که از پهلوی چپ بیرون آورند.
مستحبّات دفن
مسئلۀ 808: مواردی که در زیر میآید مستحب است هنگام دفن میت انجام داده شود:
1 – به قصد رجا و امید ثواب قبر را به اندازة قدّ انسان متوسط گود کنند.
2- میت را در نزدیکترین قبرستان دفن کنند، مگر آنکه قبرستان دورتر به دلایلی مانند مدفون بودن افراد صالح در آن یا رفت و آمد بیشتر مردم برای فاتحه خوانی بر قبرستان نزدیکتر فضیلت داشته باشد.
3- جنازه را در چند متری قبر تا سه بار زمین بگذارند و بردارند وکم کم نزدیک قبر ببرند، در صورتیکه میت مرد باشد، دفعۀ سوم طوری او را زمین بگذارند که سر او طرف پایین قبر باشد، در نوبت چهارم از طرف سر وارد قبر کنند. اگر میت زن باشد در مرتبۀ سوم میت را به طرف قبلۀ قبر بگذارند و به پهنا وارد قبر کنند و در موقع وارد کردن پارچهای روی قبر بگیرند.
4- جنازه را به آرامی از تابوت خارج کنند و قبل از وارد کردن میت به قبر این دعا را بخوانند و پس از آن میت را وارد قبر کنند: «أَللَّهُمَّ اجْعَلْهُ رَوْضَةً مِنْ رِیاضِ الْجَنَّةِ وَ لاَ تَجْعَلْهُ حُفْرَةً مِنْ حُفَرِ النَّارِ» و وقتی که میخواهند وارد قبر کنند این دعا را بخوانند: «أَللَّهُمَّ عَبْدُک وَ ابْنُ عَبْدِک وَ ابْنُ أَمَتِکَ نَزَلَ بِکَ وَ أَنْتَ خَیرُ مَنْزُولٍ بِهِ» و پس از آن وارد قبر کنند.
5- بعد از آنکه میت را در لحد گذاشتند، گرههای کفن را باز و بالشی از خاک فراهم کنند و صورت میت را روی آن بگذارند.
6- پشت میت را به دیوار قبر تکیه بدهند و چیزی مانند خشت خام یا کلوخ پشت او بگذارند که میت به پشت برنگردد.
7- مقداری تربت امام حسین(ع)، مقابل صورت میت در قبر بگذارند.
8- هنگامی که جنازه را وارد قبر کردند و در لَحَد گذاشتند، این دعا را بخوانند: «بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ عَلی مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِ(ص)» و بعد سورۀ «حمد»، «آیةالکرسی»، «ناس»، «فلق» و «توحید» را بخوانند و سپس بگویند «أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیطَانِ الرَّجِیمِ».
9 – کسیکه میت را در قبر میگذارد به امید ثواب با طهارت و سر و پای برهنه باشد و هنگام بیرون آمدن از قبر، از طرف پایین پای میت بیرون بیاید و غیر از خویشان میت، افراد دیگر با پشت دست خاک بر قبر بریزند و بگویند «إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیهِ رَاجِعُونَ».
10- اگر میت زن است کسانی که با او محرم هستند او را در قبر بگذارند و اگر محرمی نباشد، خویشاوندانش او را در قبر بگذارند.
11- هنگامی که قبر را از خاک پر کردند، به امید ثواب روی آن آب بپاشند و سپس کسانی که حاضرند در حالی که انگشتان خود را باز کرده و در خاک روی قبر فرو بردهاند، هفت بار سورۀ قدر را بخوانند و برای میت طلب آمرزش کنند و این دعا را بخوانند: «أَللَّهُمَّ جَافِ الْأَرْضَ عَنْ جَنْبَیْهِ وَ اصْعَدْ إِلَیْک رُوحَهُ وَ لَقِّهِ مِنْک رِضْوَاناً وَ اسْکنْ قَبْرَهُ مِنْ رَحْمَتِک مَا تُغْنِیهِ بِهِ عَنْ رَحْمَةِ مَنْ سِوَاک».
12- بعد از آنکه تشییعکنندگان رفتند ولیّ میت یا کسیکه از طرف او اجازه دارد، دعاهایی را که دستور داده شده است را به میت تلقین کند.
تلقین میت
مسئلۀ 809: مستحب است قبل از آنکه لحد را بپوشانند، تلقین دهنده، دست راست را زیر شانۀ راست میت ببرد و دست چپ را بر شانۀ چپ آن بزند و میت را به شدّت تکان دهد و بعد دهان را نزدیک گوش میت ببرد و سه مرتبه بگوید: «إِسْمَعَ إِفْهَمْ یا فُلاَنِ بْنِ فُلاَنٍ» و به جای کلمۀ فلان بن فلان اسم میت و پدرش را بگوید، مثلاً اگر اسم میت، محمّد و نام پدرش علی است بگوید: «إِسْمَعْ إِفْهَمْ یا مُحَمَّدِ بْنِ عَلِی» و پس از آن بگوید: «هَلْ أَنْتَ عَلَی الْعَهْدِ الَّذِی فَارَقْتَنَا عَلَیْهِ مِنْ شَهَادَةِ أَنْ لاَإِلَهَإِلاَّالله وَحْدَهُ لاَ شَرِیک لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداًصَلَّیاللهُعَلَیهِوآلِهِ عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ سَیِّدُ النَّبِیِّینَ وَ خَاتَمُ الْمُرْسَلِینَ وَ أَنَّ عَلِیّاً أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ وَ سَیِّدالْوَصِیِّینَ وَ إِمَامٌ إِفْتَرَضَ اللَّهُ طَاعَتَهُ عَلَی الْعَالَمِینَ وَ أَنَّ الْحَسَنَ وَ الْحُسَینَ وَ عَلِیِّ بْنِالْحُسَیْنِ وَ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ وَ جَعْفَرَبْنَمُحَمَّدٍ وَ مُوسَیبْنَجَعْفَرٍ وَ عَلِیِّبْنِمُوسَی وَ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ وَ عَلِیّ بْنِمُحَمَّدٍ وَ الْحَسَنَ بْنَ عَلیٍّ وَ الْقَائِمَ الْحُجََّةَ الْمَهْدِیِّ صَلَوَاتُاللِّهِعَلَیْهِمْأَجْمَعِینَ أَئِمَّةُ الْمُؤْمِنِینَ وَ حُجَجُ اللَّهِ عَلَی الْخَلْق ِ أَجْمَعِینَ وَ أَئِمَّتک أَئِمَّةُ هُدی أَبْرَارٌ یشا فُلاَنَ بْنَ فُلاَنٍ» و به جای فلان بن فلان اسم میت و پدرش را بگوید و سپس بگوید: «إِذَا أَتَاک الْمَلَکانِ الْمُقَرَّبَانِ رَسُولَینِ مِنْ عِنْدِاللَّهِ تَبَارَکوَتَعَالَی وَ سَأَلاَک عَنْ رَبِّک وَ عَنْ نَبِیِّک وَ عَنْ دِینِک وَ عَنْ کتَابِک وَ عَنْ قِبْلَتِک وَ عَنْ أَئِمَّتِک فَلاَ تَخَفْ وَ لاَ تَحْزَنْ وَ قُلْ فِی جَوَابِهِمَا، أَللَّهُ جَلَّجَلاَلُهُ رَبِّی وَ مُحَمِّدٌ صَلَّیاللهُعَلَیهِوآلِهِ نَبِیِّی وَ الْإِسْلاَمُ دِینِی وَ الْقُرْآنُ کتَابِی وَ الْکعْبَةُ قِبْلَتِی وَ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّابْنِأَبِیطَالِبٍ عَلَیهِالسّلَام إِمَامِِی وَ الْحَسَنَبْنَعَلِیٍّالْمُجَتَبَی عَلَیهِالسّلَام إِمَامِی وَ الْحُسَیْنُبْنُعَلِیٍّعَلَیهِالسّلَام الشَّهِیدُ بِکرْبَلَإِ إِمَامِی وَ عَلِیٌزَینُ الْعَابِدِینَعَلَیهِالسَّلام إِمَامِی وَ مُحَمَّدٍالْبَاقِرُعَلَیهِالسَّلام إِمَامِی وَ جَعْفَرٍالصَّادِقُعَلَیهِالسَّلام إِمَامِی وَ مُوسَیالْکاظِمُعَلَیهِالسَّلام إِمَامِی وَ عَلِیِِّّابن مُوسَیالرِّضَاعَلَیهِالسَّلام إِمَامِی وَ مُحَمَّدٍالْجَوَادُعَلَیهِالسَّلام إِمَامِی وَ عَلِیٍٍّ الْهَادِیعَلَیهِالسَّلام إِمَامِی وَ الْحَسَنِالْعَسْکرِیّعَلَیهِالسَّلام إِمَامِی وَ الْحُجَّةُالْمُنْتَظَرُعَلَیهِالسَّلام إِمَامِی، هؤُلاَءِ صَلَوَاتُاللَّهِعَلَیْهِمْ أَجْمَعِینَ أَئِمَّتِی وَ سَادَتِی وَ قَادَتِی وَ شُفَعَائِی، بِهِمْ أَتَوَلَّی وَ مِنْ أَعْدَائِهِمِ أَتَبَرَّأُ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ، ثُمَّ إِعْلَمْ یا فُلاَنَ بْنَ فُلاَنٍ» و به جای فلان بن فلان نام میت و پدرش را بگوید و سپس بگوید: «إِنَّ اللَّهَ تَبَارَک وَ تَعَالَی نِعْمَ الرَّبُّ وَ أَنَّ مُحَمَّداًصَلَّیاللُهعَلَیهِوآلِهِ نِعْمَ الرَّسُولُ وَ أَنَّ عَلِیِّابْنَأَبِیطَالِبِعَلَیهِالسَّلام وَ أَوْلاَدَهُ الْمَعْصُومِینَ الْأَئِمَّةَ الأَثْنَیعَشَرَ نِعْمَ الْأَئِمَّةَ وَ أَنَّ مَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌصَلَّیاللُهعَلَیهِوآلِهِ حَقٌّ وَ أَنَّ الْمَوْتَ حَقٌّ وَ سُؤَالَ مُنْکرٍ وَ نَکیرٍ فِی الْقَبْرِحَقٌّ وَ الْبَعْثَ حَقٌّ وَ النُّشُورَ حَقُّ وَ الصِّرَاطَ حَقٌّ وَ الْمِیزَانَ حَقٌّ وَ تَطَایرُ الْکتُبِ حَقٌّ وَ أَنَّ الْجَنَّةَ حَقٌّ وَ النَّارَ حَقٌّ وَ أَنَّ السَّاعَةَ آتِیةٌ لاَ رَیْبَ فِیهَا وَ أَنَّ اللَّهَ یبْعَثُ مَنْ فِیالْقُبُورِ» پس بگوید: «أَفَهِمْتَ یا فُلاَنٍ» و به جای فلان نام میت را بگوید و پس از آن بگوید: «ثَبَّتَک اللَّهُ بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ وَ هَدَاک اللَّهُ إِلَی صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ، عَرَّفَ اللَّهُ بَینَک وَ بَینَ أَوْلِیَائِک فِی مُسْتَقَرِّ مِنْ رَحْمَتِهِ» پس بگوید: «أَللَّهُمَّ جَافِ الْأَرْضَ عَنْ جَنْبَیهِ وَ اصْعِدْ بِرُوحِهِ إِلَیک وَ لَقِّهِ مِنْک بُرْهَاناً، أَللَّهُمَّ عَفْوَک عَفْوَک» و کسیکه به میت تلقین میکند، باید توجّه داشته باشد که اگر میت زن است، ضمیرهای مذکر در این دعاها را به صورت مؤنث بگوید.
مسئلۀ 810: مستحب است قبر را چهارگوش و به اندازۀ چهار انگشت از زمین بلند کنند و علامتی روی آن بگذارند که با قبور دیگر اشتباه نشود و روی قبر آب بپاشند و کسانی که بر سر قبر حاضرند، دستها را بر قبر بگذارند و انگشتها را باز کنند و در خاک فرو ببرند و هفت مرتبه سورۀ مبارکۀ قدر را بخوانند و برای میت طلب آمرزش کنند و دعای «أَللَّهُمَّ جَافِ الْأَرْضَ عَنْ جَنْبَیهِ...» را تا آخر بخوانند.
مسئلۀ 811: خواندن تلقین در سه مرحله مستحب است:
1- در حال احتضار و جان دادن.
2- هنگامی که میت را در قبر میگذارند.
3- هنگامی که میت را دفن کردهاند و تشییع کنندگان به طرف شهر یا روستا باز میگردند.
مسئلۀ 812: بهتر است نام و نام خانوادگی و مشخصات ویژۀ میت را بر روی لوح یا سنگی بنویسند و بالای قبرش نصب کنند.
مسئلۀ 813: مستحب است قبل و بعد از دفن میت صاحبان عزا را سرسلامتی دهند، ولی اگر مدتی سپری شده است و این مطلب آنها را به یاد مصیبتشان میاندازد، بهتر است نگویند.
مسئلۀ 814: مستحب است تا سه روز برای اهل خانۀ میت غذا بفرستند و غذا خوردن نزد آنان و در منزل آنها مکروه است.
مسئلۀ 815: مستحب است تعداد چهل یا پنجاه نفر از مؤمنین به خوبی کردار و شایستگی رفتار میت و انجام واجبات و ترک محرّمات و بهطور کلّی اصول و مبانی دین و شریعت خاتم، به وسیلۀ او شهادت دهند و بگویند: «أَللَّهُمَّ إِنَّا لاَ نَعْلَمُ مِنْهُ إِلاَّ خَیْراً وَ أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنَّا».
مسئلۀ 816: مستحب است در مرگ خویشان خصوصاً در مرگ فرزندان صبر کند و هر وقت میت را به یاد میآورد بگوید: «إِنَّالِلَّهِوَإِنَّاإِلَیهِرَاجِعُونَ» و برای او قرآن بخواند و بر سر قبر پدر و مادر از خداوند حاجت بخواهد و برای آنان طلب مغفرت کند و قبر را محکم بسازد تا زود خراب نشود.
نماز وحشت
مسئلۀ 817: از مستحبات بعد از دفن میت نماز هدیۀ شب دفن یا نماز وحشت است که برای رفع ترس و وحشت شب اول قبر خوانده میشود و دو رکعت است که در رکعت اول بعد از حمد یک مرتبه آیةالکرسی و در رکعت دوم بعد از حمد ده مرتبه سورۀ قدر را بخوانند و بعد از سلام نماز این جملات را میخوانند: «أَللَّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍوَآلِمُحَمَّدٍ وَ ابْعَثْ ثَوَابِهَا إِلی قَبْرِ فُلاَنٍ» که به جای فلان نام میت را میگویند.
مسئلۀ 818: اگر کسی در شب اول قبر یک نماز وحشت برای میت بخواند کفایت میکند، ولی میشود به امید ثواب، افراد مختلف چند نماز بخوانند، مشروط بر اینکه به قصد ورود به عنوان مثلاً چهل نفر بخوانند؛ همچنین یک نفر میتواند چندین نماز وحشت را به عنوان اهدای ثواب به میت بجای آورد.
مسئلۀ 819: نماز وحشت را میتوان در هر موقع از شب اول قبر بجا آورد، ولی بهتر است در اول شب بعد از اقامۀ نماز عشا خوانده شود.
مسئلۀ 820: اگر به هر جهت دفن میت به تأخیر افتد باید نماز وحشت را تا شب اول قبر به تأخیر اندازند.
مسئلۀ 821: کسیکه پولی گرفته تا نماز وحشت بخواند، ولی فراموش کرده باید پول را به صاحبش بازگرداند و در صورتیکه صاحب پول را نشناسد، ولی یقین داشته باشد که صاحب آن رضایت دارد، میتواند در آن تصرف مالکانه کند و در وقت دیگر آن نماز را به قصد اهدای ثواب بخواند و اگر یقین ندارد که صاحب پول رضایت دارد یا نه، میتواند آن پول را از طرف صاحبش صدقه بدهد و در صورتیکه سهواً بر خلاف کیفیت مذکور در مسئلۀ 817 بجا آورد، باید دوباره با همان کیفیت اعاده کند.
مسئلۀ 822: بهتر است هر شخص مسلمان قبل از مرگ خود مالی را برای برگزاری مراسم سوگواری و مجالس ترحیم کنار بگذارد و بر آن وصیت کرده و مقدار آنرا نیز معین کند.
احکام نبش قبر
مسئلۀ 823: اظهر آنست که نبش قبر مسلمان یعنی شکافتن قبر او، هر چند طفل یا دیوانه باشد حرام است، مگر برای مصلحت قویتر و یا اثبات حقی باشد که نه تنها حرام نیست بلکه جایز و در مواردی هم واجب است.
مسئلۀ 824: اگر بدن میت مسلمان از بین رفته و تبدیل به خاک شده باشد نبش قبر او اشکال ندارد، مگر آنکه یکی از عناوین محرمه بر آن منطبق شود، مثلاً موجب هتک حرمت او گردد که در این صورت حرام است.
مسئلۀ 825: نبش قبور امامزادگان، علما، شهدا و صلحا، گرچه سالیان درازی از دفن آنان گذشته باشد، در صورتیکه زیارتگاه شده باشد، بنا بر اقوی حرام است، بلکه اگر زیارتگاه هم نشده باشد، بنا به احتیاط واجب نباید نبش شود.
مسئلۀ 826: در چند مورد شکافتن قبر جایز است از جمله:
1- در صورتیکه میت بیغسل و کفن دفن شده باشد یا بفهمند غسل او باطل بوده یا به غیر دستور شرع انور کفن شده است یا اینکه او را در قبر رو به قبله نگذاشتهاند؛ ولی چنانچه بر او نماز نخوانده باشند یا نمازی که خواندهاند باطل باشد باید نماز را بر قبر او بخوانند و نبش قبر جایز نیست.
2- در صورتیکه برای یک موضوع شرعی که اهمّیت آن از شکافتن قبر بیشتر است قبر را بشکافند.
3- در صورتیکه برای ثابت شدن حقی بخواهند بدن میت را ببینند.
4- در صورتیکه میت در زمین غصبی دفن شده باشد و مالک زمین راضی نشود که در آنجا بماند.
5- در صورتیکه کفن یا چیز دیگری که با میت دفن شده غصبی باشد و صاحب آن راضی نشود، حتی اگر صاحب آن به قیمت هم راضی شود، اگر حقّ مالک اهمّ است، نبش قبر واجب و اگر حقّ میت اهمّ است دادن قیمت واجب است.
6- در صورتیکه میت را در جایی که بیاحترامی به اوست دفن کرده باشند.
7- اگر بترسند درندهای بدن میت را بدرد یا سیل آنرا ببرد یا دشمن بیرون آورد.
8- در صورتیکه بخواهند قسمتی از بدن میت را که دفن نشده با او دفن کنند؛ ولی احتیاط واجب آنست که آنرا طوری در قبر بگذارند که بدن میت دیده نشود.
9- در صورتیکه خلاف وصیت میت در جای دیگری دفن شده باشد، امّا اگر بدن متلاشی شده یا نبش قبر موجب بیاحترامی به او شود، جایز نیست.