غسلهای واجب‏
مسئلۀ 499: غسلهای واجب عبارتند از:
1- جنابت، 2- حیض، 3- استحاضه، 4- نفاس، 5- مسّ میت، 6- میت، 7- غسلی که بر اثر نذر، عهد یا سوگند واجب می‏شود. 
 
1- غسل جنابت‏
مسئلۀ 500: هرگاه انسان جنب شود، برای بیرون آمدن از حالت جنابت مستحب است غسل کند، یعنی با وجود واجب نبودن اصل غسل جنابت، برای خواندن نمازهای ‏واجب و مانند آن غسل جنابت واجب می‏شود.  برای نماز میت، سجدۀ شکر و سجده‏های واجب قرآن غسل جنابت واجب نیست. برای نمازهای مستحبی‏ چون اصل نماز واجب نیست، غسل جنابت نیز واجب نیست، ولی چون طهارت شرط صحت آنهاست، پس غسل جنابت نیز شرط صحت و درستی آنهاست.
مسئلۀ 501: کسی‌که احتیاطاً غسل جنابت کند، واجب است برای نماز وضو بگیرد.
مسئلۀ 502: کسی‌که غسل جنابت یا غسلهایی که مشروعیت آنها با دلیل معتبر ثابت شده را انجام داده است، می‏تواند با آن غسلها نماز بخواند، ولیکن احتیاط مستحب آنست که غیر از غسل جنابت وضو نیز بگیرد، چه وضو را قبل از غسل بگیرد و یا بعد از آن، ولی غسل استحاضۀ متوسطه از این قاعده مستثنی است.
 
                                           جنابت و موجبات آن
مسئلۀ 503: جنابت به واسطۀ دو چیز حاصل می‏شود:
 اول، نزدیکی به‌طوری که حداقل به اندازة ختنه‌گاه داخل شود؛ در انسان باشد یا حیوان، زن باشد یا مرد، جلو باشد یا عقب، بالغ باشند یا نابالغ، در خواب باشند یا در بیداری و در حال اختیار باشند یا اضطرار. هر چند در وطی در عقب یا در حیوان یا اینکه یک طرف میت باشد، اگر منی خارج نشود، حکم از باب احتیاط است و در این صورت اگر قبل از وطی وضو نداشته باشد، احتیاطاً هم باید وضو بگیرد و هم غسل کند و اگر وضو داشته باشد، تنها غسل کافی است.
دوم، بیرون آمدن منی در بیداری یا در خواب، کم یا زیاد، با شهوت یا بدون شهوت، با اختیار یا بدون اختیار، زن باشد یا مرد، هر چند جنب شدن زنها با خارج شدن منی از آنها متفاوت با مردان است، اما در صورتی که رطوبتی با شهوت مخصوص به حال انزال از زن خارج شود بنا بر احتیاط باید هم غسل کند و هم وضو بگیرد، مگر اینکه به منی بودن آن یقین کند که در این صورت غسل به تنهایی کفایت می‏کند. 
 
احکام جنابت
مسئلۀ 504: اگر کسی شک کند که به مقدار ختنه‌گاه داخل شده یا نه، غسل بر او واجب نیست.
مسئلۀ 505: اگر رطوبت مشتبهی از انسان خارج شود و مردد باشد میان بول و منی و چیز دیگر، در صورتی‌که با شهوت و جهش بیرون آمده و بدن سست شده باشد یا اینکه با شهوت بیرون آید و پس از بیرون آمدن سست کند، حکم منی را دارد. اگر هیچ‌یک از نشانه‏ها یا بعضی از آنها را نداشته باشد، حکم منی را ندارد. اما در بیمار همین‌که با شهوت بیرون آید، حکم منی را دارد.
مسئلۀ 506: اگر زن یقین کند رطوبتی که از او خارج شده منی است، باید غسل کند و چنانچه شک در منی بودن آن دارد، اگر با شهوت خارج شده هرچند با جهش و سست شدن بدن همراه نباشد، باید غسل کند و احتیاطاً برای نماز هم وضو بگیرد.
مسئلۀ 507: اگر منی مرد از زن خارج شود موجب غسل نمی‏شود، گرچه شستن و پاک کردن جاهایی که منی به آنها رسیده است، در صورتی‌که باطن نباشد و طهارت بدن در انجام آن کارها شرط باشد، لازم است.
مسئلۀ 508: اگر بعد از خارج شدن منی و قبل از ادرار و استبراء کردن، غسل کند و بعد از غسل رطوبتی از او خارج شود که نداند منی است یا چیز دیگر حکم منی را دارد و باید دوباره غسل کند و بنا بر احتیاط واجب برای نماز هم وضو بگیرد. بهتر است پس از غسل، آن‎را با یکی از مبطلات وضو باطل سازد و بعد برای نماز وضو بگیرد.
مسئلۀ 509: اگر منی از جای خود حرکت کند و بیرون نیاید، غسل جنابت واجب نیست و همان‌گونه که قبلاً نیز گفته شد هنگامی غسل جنابت واجب می‏شود که منی از انسان خارج شود.
مسئلۀ 510: اگر- خدای ناکرده- انسان با حیوانی نزدیکی کند، در صورتی‌که منی خارج شده باشد، جنب است و باید غسل کند و تنها غسل کافی است. همچنین اگر قبل از نزدیکی کردن وضو داشته باشد و پس از آن ادخال صورت بگیرد، باز غسل کافی است. اگر وضو نداشته باشد بنا بر احتیاط واجب هم باید غسل کند و هم برای نماز وضو بگیرد. همچنین اگر شک داشته باشد که وضو داشته یا نه و حالت سابقه را نداند، بنا بر احتیاط واجب هم باید غسل کند و هم برای نماز وضو بگیرد.
مسئلۀ 511: اگر کسی غسل جنابت را فراموش کند و منی یا آثار آن‎را در لباسش ببیند و یقین کند که این منی از خود اوست، واجب است غسل کند و همۀ نمازهایی را که یقین دارد در حال جنابت بجا آورده، قضا کند. اما لازم نیست نمازهایی را که احتمال می‏دهد با حالت جنابت انجام داده قضا کند. 
 
                                   کارهایی که بر جُنُب حرام است‏
مسئلۀ 512: پنج چیز بر جنب حرام است:
1- رساندن جایی از بدن به خط قرآن و به نام مختص خدای متعال و بنا بر احتیاط نام پیامبران و امامان‌(ع) و حضرت زهرا(س) اگر موجب هتک و بی‏احترامی باشد.
2- ورود به مسجد الحرام و مسجد النّبی‏(ص) در مدینه، حتی اگر از یک طرف داخل و از طرف دیگر خارج شود.
3- توقف در دیگر مساجد و بنا بر احتیاط واجب در حرم امامان‌(ع)، ولی اگر از یک در وارد و بدون توقف از در دیگر خارج شود، یا برای برداشتن چیزی داخل شده و بدون توقف برگردد، مانعی ندارد.
4- گذاشتن چیزی در مسجد.
5- خواندن آیۀ سجده، بلکه بنا بر احتیاط واجب خواندن هر قسمت از سوره‏ای که سجدۀ واجب دارد. سوره‏های سجده‌دار عبارتند از سورۀ 32 (سجده)، سورۀ 41 (فُصّلت)، سورۀ 53 (نجم)، سورۀ 96 (علق).
مسئلۀ 513: بنا بر احتیاط، جنب باید از خواندن سوره‏های سجده‌دار و یا آیه‏ای از آنها و حتی یک حرف از آن سوره‏ها اجتناب کند. 
 
                                  کارهایی که بر جنب مکروه است‏
مسئلۀ 514: نُه چیز بر جنب مکروه است:
1- خوردن، مگر آنکه با وضو باشد.
2- آشامیدن، مگر آنکه با وضو باشد.
3- خواندن بیش از هفت آیه از سوره‏هایی که سجدۀ واجب ندارند.
4- رساندن جایی از بدن به جلد، حاشیه و میان خط قرآن در صورتی که موجب هتک و بی‎احترامی نباشد، وگرنه حرام است.
5- همراه داشتن قرآن مجید و بنا بر احتیاط آویزه کردن آن.
6- خوابیدن، ولی اگر وضو بگیرد یا در نبود آب، قربةً‎إِلَی‎اللَّهِ، تیمّم کند مکروه نیست.
7- حنا یا رنگ بستن به سر و صورت.
8- روغن مالیدن به بدن.
9- نزدیکی کردن، بعد از آنکه در خواب محتلم شده باشد. 
 
2- غسل حیض‏
مسئلۀ 515: دومین غسل از غسلهای واجب غسل حیض است که پس از دیدن خون حیض طبق شرایطی که توضیح داده می‏شود، برای بانوان واجب می‌شود. حیض خونی است که غالباً در هر ماه چند روزی از رحم زنان خارج می‏شود و زن را در زمان دیدن خون حائض می‏گویند. این خون در بیشتر اوقات غلیظ و گرم و رنگ آن سرخ، یا سرخ مایل به سیاه است و با فشار و کمی سوزش بیرون می‏آید.
مسئلۀ 516: خونی که دختران قبل از بلوغ می‏بینند و یا زنان پس از دوران یائسگی می‏بینند خون حیض نیست و احکام حیض را ندارد.
مسئلۀ 517: زنان قُرشیه زنانی هستند که نسبشان از طرف پدر به نضربن مالک یا فهر بن مالک و یا قصی بن مالک، از اجداد پیامبر بزرگ اسلام‏ می‏رسند. این زنان پس از تمام شدن شصت سال قمری یائسه می‏شوند یعنی دیگر خون حیض نمی‏بینند، اما زنان غیر قرشیه پس از تمام شدن پنجاه سال یائسه می‏شوند و دیگر خون حیض نمی‏بینند. امّا احتیاط آنست که زنان قرشیه در فاصلۀ میان پنجاه و شصت سال، میان چیزهایی که زنان حائض باید آنها را ترک کنند و چیزهایی که زن مستحاضه باید انجام دهد، جمع کنند.
مسئلۀ 518: دختری که نمی‏داند نه سالش تمام شده یا نه، اگر خونی ببیند که نشانه‏های حیض را نداشته باشد، حیض نیست، اگر نشانه‏های آن‎را داشته باشد و اطمینان هم پیدا کند که حیض است محکوم به حیض است و معلوم می‏شود که نه سالش تمام شده است. اگر بداند که نه سالش تمام شده است و خونی دیده که نشانه‏های حیض را دارد محکوم به حیض است، گرچه اطمینان به حیض بودن آن پیدا نکند.
مسئلۀ 519: زنان باردار و یا زنانی که به بچه شیر می‏دهند ممکن است خون حیض ببینند، ولی اگر زنان باردار در وقت عادت ماهیانه خون نبینند و پس از گذشت بیست روز از آن خون ببینند، بنا بر احتیاط بین وظیفۀ حائض و مستحاضه جمع کنند.
مسئلۀ 520: زنی که شک دارد یائسه شده یا نه، چنانچه خونی ببیند و نداند که خون حیض است یا خون دیگر، باید بنا را بگذارد که یائسه نشده است.
مسئلۀ 521: کمترین زمان حیض سه روز و بیشترین آن ده روز است. اگر خون مقداری کمتر از سه روز باشد و به کلّی قطع شود حیض نیست و زن باید به وظیفۀ استحاضه عمل کند، ولی اگر خون به‌طور کلّی قطع نشود و در مجرای رحم بماند کافی است و حیض به حساب می‏آید. اگر در بین سه روز به مدت کمی قطع شود به‌طوری که عرفاً بگویند خون استمرار داشته و قطع نشده باز خون حیض است. اگر از مدّت ده روز بگذرد، آن مقدار که از ده روز گذشته قطعاً حیض نیست.
مسئلۀ 522: اگر زنی سه روز پشت سر هم خون ببیند و پاک شود، دوباره خون ببیند و مجموع روزهایی که خون دیده و روزهایی که در وسط پاک شده از ده روز بیشتر نشود، همۀ آن ایام حتّی روزهایی که خون ندیده، محکوم به حیض است.
مسئلۀ 523: مشهور بین فقها اینست که خون در سه روز اول باید متوالیاً و پشت سر هم باشد، ولی اگر فرضاً در ضمن ده روز، سه روز یا بیشتر خون ببیند لیکن سه روز پشت سر هم نباشد، بنا بر احتیاط واجب در روزهایی که خون می‏بیند تمام کارهایی که بر حائض حرام است را ترک کند و کارهای مستحاضه را نیز انجام دهد، نماز و روزه را بجا آورد، قضای روزه را نیز بگیرد. در روزهایی که خون ندیده، کارهایی را که بر حائض حرام است، ترک کند و کارهایی را که زن پاک انجام می‏دهد، انجام دهد و قضای روزه‏ها را نیز بگیرد.
مسئلۀ 524: زنی که کمتر از سه روز خون دیده و پاک شده است و بعد از آن سه روز دیگر و یا بیشتر از سه روز خون دیده است، خون اول حیض نیست، بلکه خون دوم خون حیض است، مگر اینکه مجموع دو خون و مدتی که پاک شده از ده روز کمتر و یا به اندازة ده روز باشد، در این صورت طبق مسئلۀ قبل عمل کند.
مسئلۀ 525: اگر زنی خونی ببیند که مدّت آن از سه روز بیشتر و از ده روز کمتر باشد و نداند خون حیض است یا زخم یا دمل، چنانچه قبلاً حیض بود، حیض و چنانچه پاک بوده، پاک قرار دهد. اگر نمی‏داند پاک بوده یا حیض، همۀ چیزهایی را که بر حائض حرام است، ترک کند و همۀ عبادتهایی را که زن غیر حائض انجام می‏دهد بجا آورده و قضای روزه‏ها را هم بگیرد.
مسئلۀ 526: اگر زنی خونی ببیند و شک کند که خون حیض است یا استحاضه، اگر شرایط و صفات حیض را که قبلاً بیان کردیم داشته باشد، حیض است.
مسئلۀ 527: زنی که با به کار بردن دارو از عادت ماهیانۀ خود جلوگیری کرده، اگر در ایام عادت یا غیر آن خونی ببیند و شک کند که خون حیض است یا نه، در صورتی‌که صفات و نشانه‏های حیض را داشته باشد حیض و اگر صفات و نشانه‏های حیض را نداشته و از سه روز هم کمتر باشد، خون حیض نیست.
مسئلۀ 528: اگر زنی خون ببیند و نداند که خون حیض است یا بکارت، باید خود را وارسی کند. به این ترتیب که مقداری پنبه داخل مجرا قرار دهد و کمی صبر کند چنانچه، اطراف پنبه به‌طور حلقه‏ای  خون آلود شود، خون بکارت است، ولی اگر خون به همۀ پنبه رسیده و در آن فرو رفته باشد، حیض است.
مسئلۀ 529: در مواردی که زن شک کند، آنچه بیرون آمده خون است یا نه و یا اینکه می‏داند خون است، ولی شک دارد که از رحم خارج شده که حیض حساب شود، یا از رحم خارج نشده، حکم حیض را ندارد. 
 
                                   کارهایی که بر حائض حرام است
مسئلۀ 530: چند چیز بر حائض حرام است:
1- عبادتهایی که مانند نماز باید با وضو، غسل یا تیمّم بجا آورده شود، ولی بجا آوردن عبادتهایی مانند نماز میت که وضو، غسل یا تیمّم برای آنها لازم نیست مانعی‏ ندارد.
2- تمام چیزهایی که بر جنب حرام است و در مسئلۀ 512 گذشت.
3- جماع در قُبُل(جلو) بر مرد و زن حرام است، گرچه به اندازة ختنه‌گاه باشد و منی هم بیرون نیاید، بلکه احتیاط واجب آنست که کمتر از ختنه‌گاه هم داخل نشود و دخول در دُبُر همسر(پشت) کراهت شدید دارد و احوط، ترک است و اگر موجب اذیت زن باشد حرام است.
مسئلۀ 531: جماع و نزدیکی کردن با زن در روزهایی که حیضش قطعی نیست، ولی باید شرعاً بنا را بر حیض بودن بگذارد، حرام است. مثلاً زنی که بیشتر از ده روز خون می‏بیند باید روزهای عادت خود را طبق عادت خویشان حیض قرار دهد و در این صورت شوهر نمی‏تواند در آن روزها با او نزدیکی کند.
مسئلۀ 532: اگر شمارۀ روزهای حیض زن به سه قسمت تقسیم شود و مرد در قسمت اول آن با زن خود، جماع کند مستحب است هجده نخود طلا کفّاره به فقیر دهد. در قسمت دوم، نُه نخود و در قسمت سوم، چهار نخود و نیم بدهد. دادن کفّاره مطابق با احتیاط است هر چند واجب نیست. احتیاط آنست که کفّاره را از طلای سکه‌دار بدهد و اگر ممکن نباشد قیمت آن‎را بپردازد.
مسئلۀ 533: در صورتی‌که مرد با زن حائض خود هم در قسمت اول و هم در قسمت دوم و هم در قسمت سوم نزدیکی کند مستحب است هر سه کفّاره(جمعاً سی و یک و نیم نخود طلای سکه‌دار) و یا قیمت آن‎را به فقیر بدهد.
مسئلۀ 534: در صورتی‌که قیمت طلا در حال نوسان باشد، به صورتی‌که هنگام جماع یک قیمت داشته باشد و هنگام پرداخت یک قیمت دیگر، قیمت روزی که می‏خواهد به فقیر بپردازد، محاسبه خواهد شد.
مسئلۀ 535: کسی‌که نمی‏تواند کفّاره بدهد، باید در پیشگاه پروردگار سبحان استغفار و طلب آمرزش کند و مستحب است به هر اندازه‏ای که می‏تواند صدقه نیز به فقیر بدهد و زمانی که استطاعت مالی پیدا کرد، کفّاره را بپردازد.
مسئلۀ 536: طلاق دادن زن در حال حیض به‌طوری که احکام آن در کتاب طلاق گفته خواهد شد، باطل است.
مسئلۀ 537: اگر زن بگوید در حال حیض هستم یا بگوید از حیض پاک شده‌ام، چنانچه متهم به دروغ‌گویی نباشد باید پذیرفت. اگر مرد در حال نزدیکی بفهمد زن حائض شده، باید بلافاصله از او جدا شود و جماع را ادامه ندهد.
مسئلۀ 538: اگر زن در حال نماز متوجه شود که حائض شده نمازش باطل است و واجب است آن‎را رها کند و اگر شک کند که حائض شده یا نه بنا بر احتیاط اگر ممکن است وارسی کند، اگر ممکن نیست نمازش را ادامه دهد و نمازش صحیح است، ولی اگر بعد از نماز بفهمد که در بین نماز حائض شده نمازی که خوانده باطل است.
مسئلۀ 539: هنگامی که زن از خون حیض پاک شد، واجب است برای نماز و عبادتهایی که نیاز به وضو و غسل و تیمّم دارد، غسل کند و برای نماز بنا بر احتیاط مستحب وضو نیز بگیرد، چه وضو را قبل از غسل بگیرد و چه بعد از آن.
مسئلۀ 540: بعد از آنکه زن از خون حیض پاک شد، می‏توان او را طلاق داد، اگرچه غسل حیض نکرده باشد. همچنین شوهرش می‏تواند پیش از انجام دادن غسل با او نزدیکی کند، اگرچه بهتر است که پیش از غسل از نزدیکی کردن با او اجتناب کند، ولی سایر کارها که در هنگام حیض بر او حرام بوده مثل توقف در مسجد و مس قرآن مجید، تا غسل نکند بر او حلال نمی‏شود.
مسئلۀ 541: اگر زن حائض برای غسل، به مقدار کافی آب نداشته باشد تیمّم بدل از غسل حیض باید بکند. اگر فقط برای وضو آب داشته باشد بنا بر احتیاط مستحب وضو بگیرد و به ‌جای غسل تیمّم کند. اگر آب فقط برای غسل کفایت کند، واجب است غسل کند و بنا بر احتیاط مستحب تیمّم بدل از وضو هم انجام دهد.
مسئلۀ 542: نمازهای یومیه‏ای را که زنها در حال حیض نخوانده‏اند قضا ندارد، اما روزه‏های واجب، مانند روزۀ ماه رمضان را باید قضا کنند و قضای نماز آیات را نیز بنا بر احتیاط بجا آورند. بجای آوردن نماز طواف چون از قبیل واجبات موقته نیست واجب است، منتهی عنوان قضا ندارد.
مسئلۀ 543: هرگاه وقت نماز یومیه داخل شده باشد و زن بداند اگر نمازش را به تأخیر بیندازد، حایض خواهد شد، واجب است فوراً آن‎را بجا آورد و تأخیر انداختن نماز جایز نیست.
مسئلۀ 544: اگر وقت نماز برسد و زن نماز را به تأخیر بیندازد و از اول وقت به اندازة انجام دادن یک نماز واجب با شرایط لازم بگذرد و بعد حائض شود، قضای آن نماز بر او واجب است. در تند یا کند خواندن و چیزهای دیگر باید ملاحظۀ کار خود را بکند. مثلاً زنی که مسافر نیست اگر در اول ظهر نماز نخواند قضای آن در صورتی واجب می‏شود که به مقدار خواندن چهار رکعت نماز با وضو- در صورتی که وظیفه‏اش وضو باشد – به گونه‏ای که گفته شد از اول ظهر بگذرد و حائض شود. برای کسی که مسافر است گذشتن وقت به مقدار خواندن دو رکعت نماز با وضو کافی است.
مسئلۀ 545: اگر زن زمانی از خون حیض پاک شود که به اندازة غسل و خواندن یک رکعت نماز یا بیشتر وقت داشته باشد، نماز آن وقت بر او واجب است. چنانچه به این‏ اندازه وقت ندارد نماز آن وقت بر او واجب نیست، هرچند اگر تیمّم کند به نماز می‏رسد. اگر گذشته از تنگی وقت تکلیفش تیمّم است، مثل کسی‌که آب برایش ضرر دارد و باید تیمّم کند و آن نماز را بخواند، احتیاط آنست در صورتی‌که فقط به خاطر تنگی وقت نتواند غسل بکند با تیمّم نمازش را بخواند.
مسئلۀ 546: اگر زن حائض بعد از پاک شدن شک کند که به اندازة فراهم کردن مقدمات و بجا آوردن نماز به مقدار یک رکعت وقت دارد یا نه، باید مقدمات را تهیه کند و نمازش را بخواند. اگر به گمان اینکه وقت کفایت نمی‏کند، نمازش را نخواند و بعد بفهمد وقت کافی بوده، واجب است قضای آن نماز را بجا آورد.
مسئلۀ 547: اگر زن حائض جنب هم باشد، هنگامی که می‏خواهد غسل کند هرکدام از آنها را نیت کند از دیگری کفایت می‏کند.
مسئلۀ 548: در غسل جنابت می‏توان بدون گرفتن وضو نماز خواند، ولی اگر زن غسل حیض را نیت کند، گرچه از غسل جنابت کفایت می‏کند، ولی مستحب است قبل از انجام غسل وضو نیز بگیرد.
مسئلۀ 549: مستحب است زن حائض در وقت نمازهای واجب خود را از خون پاک کرده، پنبه و دستمال را عوض کند و وضو بگیرد. اگر نمی‏تواند وضو بگیرد به امید ثواب تیمّم کند و به اندازة وقت نماز خواندن رو به قبله بنشیند و مشغول ذکر و دعا و صلوات شود.
مسئلۀ 550: خواندن قرآن و همراه داشتن آن و رساندن جایی از بدن به حاشیه و بین خطوط قرآن و نیز خضاب کردن به حنا و مانند آن برای زن حائض مکروه است. 
 
                                         اقسام زنان حائض
مسئلۀ 551: زنان حائض 6 دسته هستند:
1- صاحب عادت وقتیه و عددّیه: زنی که دو ماه پشت سر هم در وقت معین مثلاً اول ماه خون حیض ببیند و شمارۀ روزهای حیض او در هر دو ماه به یک‏ اندازه باشد.
2- صاحب عادت وقتیه: زنی که دو ماه پیاپی در وقت معین مثلاً اول ماه خون ببیند، ولی شمارۀ روزهای آن یکسان نباشد.
3- صاحب عادت عددیه: زنی که شمارۀ روزهای حیض او در دو ماه پشت سر هم به یک اندازه باشد، ولی وقت دیدن آن دو خون یکی نباشد.
4- مضطربه: زنی که چند ماه خون دیده، ولی عادت معین پیدا نکرده است و یا از اول عادت معینی داشته، ولی عادت او به هم خورده است و عادت تازه‏ای نیز پیدا نکرده است.
5- مبتدیه: زنی که برای بار اول خون می‏بیند.
6- ناسیه: زنی که عادت خود را فراموش کرده است.
هر یک از این شش دسته دارای احکامی هستند که در مسائل آینده توضیح داده خواهند شد. 
                        صفحه قبلی                            صفحه بعدی