شکیات نماز
مسئلۀ 1265:حکم ظنّ و گمان در رکعات و افعال نماز حکم علم و یقین است چه در رکعت اول باشد یا در رکعت آخر نمازهای چهار رکعتی. البتّه بهتر است که اگر ظنّ و گمان در دو رکعت اول نمازهای چهار رکعتی باشد، مطابق گمان، نماز را تمام، سپس آنرا اعاده کند. حکم شک و گمان در نمازهای واجب یومیه و نمازهای واجب دیگر نیز به همین صورت است، مثلاً اگر در نماز آیات شک کند که یک رکعت خوانده یا دو رکعت چون شک او در نماز دو رکعتی است نماز او باطل میشود.
مسئلۀ 1266:اگر در ابتدا گمانش به یک طرف بیشتر باشد، ولی بعد دو طرف در نظر او مساوی شود، باید به دستور شک عمل کند و اگر در ابتدا دو طرف در نظر او مساوی باشد و بنا را بر طرفی که وظیفۀ اوست بگذارد، بعد گمانش به طرف دیگر برود، باید همان طرف گمان را بگیرد و نماز را تمام کند.
مسئلۀ 1267:اگر شک او از بین برود و شک دیگری برایش پیش آید باید به دستور شک دوّم عمل کند.
مسئلۀ 1268:شکیات نماز بیست و سه قسم است، بنا بر مشهور، هشت قسم آن و بنا بر این رساله نَه قسم آن شکهایی است که نماز را باطل میکند. به شش قسم آن نباید اعتنا کرد و نُه قسم دیگر صحیح است و نمازگزار نماز را به ترتیبی که گفته شده تمام میکند اگرچه به نظر میرسد فروض شک منحصر به این موارد نیست.
قسم اول: شکهایی که نماز را باطل میکنند
مسئلۀ 1269:شکهایی که نماز را باطل میکنند عبارتند از:
1- شک در شمارۀ رکعتهای نماز واجب دو رکعتی مانند نماز صبح، نماز جمعه و نماز مسافر؛ ولی شک در شمارۀ رکعتهای نمازهای مستحبی دو رکعتی نماز را باطل نمیکند.
2- شک در شمارۀ رکعتهای نماز سه رکعتی (مغرب).
3-در نماز چهار رکعتی شک کند که یک رکعت خوانده یا بیشتر.
4-در نماز چهار رکعتی قبل از تمام شدن سجدۀ دوم شک کند که دو رکعت خوانده یا بیشتر.
5-شک بین دو رکعت و پنج رکعت یا دو و بیشتر از پنج رکعت.
6-شک بین سه رکعت و شش رکعت یا سه و بیش از شش رکعت و احتیاط در این فرض و فرض قبلی آنست که نماز را تمام کرده و دوباره بخواند.
7-شک در رکعتهای نماز به گونهای که نداند چند رکعت خوانده است.
8-شک بین چهار رکعت و شش رکعت یا چهار و بیشتر از شش رکعت پیش از تمام شدن سجدۀ دوم؛ در این صورت طبق همان احتیاط فرض 5 و 6 عملکند، ولی اگر بعد از سجدۀ دوم چنین شکی پیش آید بنا بر احتیاط واجب بنا را بر چهارمی بگذارد و نماز را تمامکند و بعد از نماز دو سجدۀ سهو بجایآورد و نماز را هم دوباره بخواند.
9-شک کند بین سه رکعت و پنج رکعت، نوعاً فقها متعرض این فرض نشدهاند لکن طبق قاعده این هم از اقسام شکهایی است که موجب بطلان نماز میشود.
مسئلۀ 1270:اگر یکی از شکهای باطل کننده برای انسان پیش آید، نباید فوراً نماز را به هم بزند، بلکه ابتدا مقداری فکر کند و اگر شک پا برجا بود به هم زدن نماز مانعی ندارد.
قسم دوم: شکهایی که نباید به آنها اعتنا کرد
مسئلۀ 1271:شکهایی که نباید به آنها اعتنا کرد عبارتند از:
1-شک در چیزی که محل بجای آوردن آن گذشته باشد مثلاً در رکوع شک کند حمد را خوانده یا نه.
2-شک بعد از سلام نماز.
3-شک بعد از گذشتن وقت نماز.
4-شک کسی که در نماز زیاد شک میکند (کثیرالشّک).
5-شک امام در شمارۀ رکعتهای نماز با حفظ مأموم و بالعکس.
6-شک در نمازهای مستحبی.
مسئلۀ 1272:اگر نمازگزار در بین نماز شک کند که یکی از کارهای واجب را انجام داده یا نه، مثلاً شک کند که حمد را خوانده یا نه، اگر مشغول کاری که باید بعد از آن انجام بدهد نشده است واجب است آنچه را در انجام آن شک دارد بجای آورد و اگر مشغول کاری شده که واجب است بعد از آن انجام دهد، مثلاً وارد رکوع شده، به شک خود اعتنا نکند.
مسئلۀ 1273:اگر در بین خواندن آیهای شک کند که آیۀ قبل از آنرا خوانده یا نه، یا وقتی آخر آیهای را میخواند شک کند که اول آنرا خوانده یا نه، به شک خود اعتنا نکند.
مسئلۀ 1274:اگر بعد از بلند شدن از رکوع یا سجود، شک کند که کارهای واجب آن مانند ذکر یا آرام بودن بدن را انجام داده یا نه، به شک خود اعتنا نکند.
مسئلۀ 1275:اگر در حالیکه به سجده میرود شک کند که رکوع را بجای آورده یا نه، یا شک کند بعد از رکوع ایستاده یا نه، بنا بر احتیاط به شک خود اعتنا نکند، ولی نماز را نیز دوباره بخواند.
مسئلۀ 1276:اگر در حال برخاستن شک کند که سجده یا تشهد را انجام داده است یا نه، باید برگردد و آنرا بجای آورد و بنا بر احتیاط تشهّد را به قصد قربت مطلقه یعنی بدون نیت وجوب یا استحباب بجای آورد و این حکم از باب الحاق تشهد بر سجده است.
مسئلۀ 1277:کسی که نشسته یا خوابیده نماز میخواند، اگر موقعی که حمد یا تسبیحات را میخواند شک کند که سجده یا تشهّد را بجای آورده یا نه، به شک خود اعتنا نکند و چنانچه پیش از مشغول شدن به حمد یا تسبیحات، شک کند که سجده یا تشهد را انجام داده است یا نه، باید آنرا بجا آورد، ولی چنانچه با توجه و التفات نشستن یا خوابیدن را به جای ایستادن انجام داده و پیش از شروع در حمد یا تسبیحات شک کرده است، اگر در تشهد شک کرده است آنرا به قصد قربت مطلقه بجایآورد و نماز او صحیح است و اگر در سجده شک کرده است، به سجده برود ونماز را تمام کند و بنا بر احتیاط واجب دوباره بخواند.
مسئلۀ 1278:اگر نمازگزار در بین نماز شک کند که یکی از رکنهای نماز را بجای آورده یا نه، دو صورت دارد:
1-چنانچه مشغول کار بعد از آن نشده است مثلاً پیش از خواندن تشهّد شک کند که دو سجده را بجای آورده یا نه، باید انجام دهد و چنانچه بعد به یادش بیاید که آن رکن را قبلاً انجام داده است، چون رکن زیاد شده نمازش باطل است.
2-چنانچه مشغول کار بعد از آن شده، مثلاً مشغول خواندن تشهّد است و شک کند دو سجده را بجا آورده یا نه، به شک خود اعتنا نکند و اگر یادش بیاید که آن رکن را انجام نداده است، در صورتی که مشغول رکن بعد نشده باید بجای آورد و نمازش صحیح است و اگر مشغول رکن بعد شده نمازش باطل است، بنابراین اگر پیش از رکوع رکعت بعد یادش بیاید که دو سجده را انجام نداده باید برگردد و انجام دهد و نمازش صحیح است و اگر در رکوع یا پس از آن یادش بیاید، نمازش باطل است.
مسئلۀ 1279:اگر نمازگزار در بین نماز شک کند عملی را که رکن نیست بجای آورده یا نه، دو حالت دارد:
1-چنانچه مشغول کار بعد از آن نشده است، مثلاً قبل از شروع سوره شک کند که حمد را خوانده یا نه، باید آنرا بجای آورد و اگر بعد از آن یادش بیاید که آنرا قبلاً انجام داده است، نمازش صحیح است.
2-چنانچه مشغول کار بعد از آن شده، مثلاً مشغول خواندن سوره است و شک کند که حمد را خوانده یا نه، به شک خود اعتنا نکند و اگر یادش بیاید که آنرا انجام نداده است، در صورتی که مشغول رکن بعد نشده باشد باید بجای آورد و اگر مشغول رکن بعد شده نمازش صحیح است، بنابراین اگر مثلاً در قنوت یادش بیاید که حمد را نخوانده است باید برگردد و بخواند و اگر در رکوع یادش بیاید نمازش صحیح است، ولی بعد از نماز بنا بر احتیاط واجب دو سجدۀ سهو بجای آورد.
مسئلۀ 1280:اگر نمازگزار شک کند که سلام نماز را گفته یا نه، یا شک کند درست گفته یا نه، چنانچه مشغول تعقیبات نماز یا مشغول نماز دیگر شده یا به سبب انجام کاری که نماز را به هم میزند از حال نمازگزار بیرون رفته است، به شک خود اعتنا نکند و اگر پیش از اینها شک کند، چنانچه در گفتن اصل سلام شک کرده است باید سلام را بگوید و اگر در صحیح گفتن سلام شک کرده، اقوی آنست که به شک خود اعتنا نکند اگرچه بهتر است دوباره آنرا صحیح بگوید.